Aptomat chống giật RCCB/ELCB: lắp ở đâu, chọn dòng rò bao nhiêu

Mỗi năm có không ít vụ tai nạn điện giật xảy ra trong nhà ở, nhà xưởng và công trường chỉ vì một thiết bị rò điện ra vỏ kim loại. Aptomat thường (MCB) không thể phát hiện kiểu sự cố này, bởi dòng rò quá nhỏ so với ngưỡng quá tải. Đó là lý do aptomat chống giật, gồm RCCB, ELCB và RCBO, cần có trong mọi tủ điện hiện đại. Bài viết giúp bạn hiểu từng loại, biết nên lắp ở đâu và chọn dòng rò bao nhiêu cho phù hợp với căn nhà, văn phòng hay nhà máy của mình.

Dòng rò là gì và vì sao nguy hiểm?

Trong mạch điện bình thường, dòng điện đi qua dây pha rồi quay về qua dây trung tính, hai giá trị bằng nhau. Khi cách điện hỏng, một phần dòng điện thoát xuống đất hoặc qua cơ thể người chạm vào vỏ thiết bị. Phần dòng bị thất thoát đó gọi là dòng rò, hay dòng dư. Chỉ vài chục miliampe chạy qua cơ thể người đã có thể gây nguy hiểm, trong khi aptomat thường chỉ ngắt khi dòng lên đến hàng chục hay hàng trăm ampe. Khoảng chênh lệch lớn đó chính là vùng mà thiết bị chống giật phải phủ.

Dòng rò còn nguy hiểm vì khả năng gây cháy. Một điểm rò nhỏ kéo dài sinh nhiệt, làm cháy lớp cách điện và dẫn đến hỏa hoạn mà không hề có dấu hiệu quá tải. Vì vậy thiết bị chống rò vừa bảo vệ con người vừa góp phần giảm nguy cơ cháy nổ do điện.

RCCB, ELCB, RCD, RCBO: phân biệt các tên gọi

Các tên gọi này dễ gây nhầm lẫn vì mỗi hãng và mỗi tiêu chuẩn dùng một cách gọi.

• RCD (Residual Current Device): tên chung cho thiết bị tác động theo dòng dư.
• RCCB (Residual Current Circuit Breaker): aptomat chống dòng dư, chỉ bảo vệ chống giật và rò, không bảo vệ quá tải, ngắn mạch.
• RCBO: thiết bị kết hợp RCCB và MCB trong một khối, bảo vệ đồng thời dòng rò, quá tải và ngắn mạch.
• ELCB: tên gọi quen thuộc ở Việt Nam. Loại ELCB hiện đại dùng nguyên lý dòng dư giống RCCB; trước đây còn có loại ELCB tác động theo điện áp vỏ, nay ít dùng. Khi mua hàng, bạn nên hỏi rõ thiết bị tác động theo dòng dư và đọc thông số ghi trên thân.

Về nguyên lý, RCCB có một biến dòng vòng xuyên qua dây pha và dây trung tính. Nếu tổng dòng đi và về bằng không thì không có từ thông dư. Khi có dòng rò, tổng dòng khác không, biến dòng sinh tín hiệu làm cuộn cắt tác động và mở tiếp điểm trong thời gian rất ngắn.

Chọn dòng rò: 30mA, 100mA hay 300mA?

Dòng rò định mức tác động (thường ký hiệu IΔn) là thông số quan trọng nhất khi chọn thiết bị chống giật. Hiểu đơn giản, giá trị càng nhỏ thì thiết bị càng nhạy.

30mA: bảo vệ người

Mức 30mA được xem là lựa chọn tiêu chuẩn để bảo vệ người trong nhà ở, văn phòng, nhà tắm, nhà bếp, khu vực ổ cắm và các thiết bị cầm tay. Đây cũng là mức thường được yêu cầu cho mạch ổ cắm, nơi người dùng dễ chạm vào thiết bị. Nếu chỉ chọn một mức cho nhà ở, 30mA là mức nên ưu tiên.

100mA và 300mA: bảo vệ chống cháy và phối hợp cấp trên

Các mức 100mA, 300mA thường dùng ở tủ tổng hoặc tủ phân phối để bảo vệ chống cháy do rò điện và để phối hợp phân cấp với các thiết bị 30mA phía sau. Mức này không bảo vệ tốt cho người trực tiếp chạm vào, nên không dùng thay thế 30mA ở khu vực ổ cắm, phòng ẩm. Để chống nhảy lan, thiết bị cấp trên nên có dạng chọn lọc (loại S) hoặc có thời gian trễ, để khi rò xảy ra ở một mạch nhánh thì chỉ thiết bị nhánh ngắt.

Trường hợp đặc biệt

Thiết bị công nghiệp dùng biến tần, bộ nguồn xung hoặc có thành phần một chiều trong dòng rò cần RCCB loại phù hợp (loại A hoặc loại B thay vì loại AC) để phát hiện đúng dạng dòng rò. Một số nhà máy còn dùng rơ le chống rò kết hợp biến dòng riêng cho tải lớn. Trường hợp này nên có kỹ sư thiết kế xác định.

Nên lắp aptomat chống giật ở đâu?

Có hai cách bố trí thường gặp. Cách thứ nhất là lắp một RCCB duy nhất ở đầu tủ, sau aptomat tổng, bảo vệ toàn bộ nhà. Cách này gọn và rẻ nhưng nhược điểm là khi một mạch bị rò, cả nhà mất điện, khó xác định điểm sự cố. Cách thứ hai là chia nhóm: mỗi nhóm tải (ổ cắm tầng trệt, ổ cắm tầng trên, phòng tắm và bình nóng lạnh, máy lạnh, chiếu sáng) có một RCCB hoặc RCBO riêng. Cách chia nhóm tốn kém hơn nhưng tăng độ sẵn sàng và dễ tìm lỗi, nên được ưu tiên ở nhà phố, biệt thự, văn phòng.

Các vị trí nên có bảo vệ dòng rò gồm:

• Mạch ổ cắm: nơi cắm các thiết bị di động như ấm, bàn là, máy sấy.
• Phòng tắm, nhà bếp, ban công, sân vườn: khu vực ẩm hoặc ngoài trời.
• Bình nước nóng, máy bơm, máy giặt, máy rửa chén: thiết bị tiếp xúc nước.
• Công trường, xưởng cơ khí, kho bãi: nơi dùng nhiều dụng cụ cầm tay và dây kéo tạm.
• Trạm sạc, khu vực rửa xe, hồ bơi: môi trường có nguy cơ cao theo quy định thiết kế.

Với mạch chiếu sáng cố định trên cao, ít ai chạm vào, có thể dùng mức bảo vệ khác theo thiết kế, nhưng vẫn nên tách thành nhóm riêng để khi rò điện ở đèn không làm mất điện ổ cắm.

Chọn số cực và dòng định mức của RCCB

Ngoài dòng rò, bạn cần chọn dòng định mức và số cực. RCCB hai cực dùng cho mạch một pha gồm pha và trung tính, còn bốn cực dùng cho mạch ba pha có dây trung tính. Dòng định mức của RCCB phải lớn hơn hoặc bằng dòng của aptomat đứng trước nó, vì RCCB không tự bảo vệ quá tải. Ví dụ nếu mạch được bảo vệ bởi một MCB, RCCB lắp nối tiếp phải chịu được dòng cắt tối đa của MCB đó. Khi không muốn tính toán phối hợp nhiều lớp, RCBO là lựa chọn gọn gàng hơn, nhất là cho từng mạch nhánh quan trọng.

Cách đấu nối và lưu ý khi lắp đặt

RCCB cần được đấu đúng chiều và đúng dây. Dây pha và dây trung tính của đúng mạch cần bảo vệ phải đi qua thiết bị. Điều tối kỵ là đấu chung dây trung tính của hai nhóm RCCB khác nhau hoặc nối dây trung tính sau RCCB vào thanh trung tính chung, vì dòng về sẽ không cân bằng và thiết bị nhảy ngay hoặc nhảy bất thường. Dây nối đất bảo vệ (PE) không được đi qua RCCB và phải đấu vào thanh nối đất riêng.

Cần nhớ rằng RCCB chỉ phát huy tác dụng tốt khi hệ thống nối đất được làm đúng. Chống giật hiệu quả luôn là sự kết hợp của nối đất, cách điện tốt và thiết bị chống rò. Không nên coi aptomat chống giật như lý do để bỏ qua tiếp địa vỏ thiết bị.

Sau khi lắp, hãy nhấn nút test để kiểm tra. Thiết bị phải nhảy ngay. Việc thử định kỳ rất quan trọng vì cơ cấu cơ khí có thể bị kẹt sau thời gian dài không hoạt động.

Khi aptomat chống giật hay nhảy: nguyên nhân thường gặp

Thiết bị nhảy không phải lúc nào cũng hỏng. Nguyên nhân thường là một trong số sau: thiết bị điện bị ẩm hoặc cách điện xuống cấp; dây điện bị chuột cắn hoặc dập trong ống; ổ cắm, hộp nối vào nước mưa; nhiều thiết bị điện tử cùng có tụ lọc nhiễu nên cộng dồn dòng rò nhỏ; hoặc đấu sai dây trung tính. Cách xử lý khoa học là tách từng mạch, ngắt tải từng thiết bị, đo cách điện bằng đồng hồ megaohm. Ở nhà xưởng, nên lập sổ kiểm tra định kỳ cho các mạch có dòng rò để phát hiện sớm.

Trong các tủ điện NEWSUN sản xuất như tủ phân phối hay tủ hạ thế, thiết bị chống dòng rò có thể được bố trí theo từng lộ theo bản vẽ thiết kế của khách hàng. Các thiết bị chống rò, aptomat và phụ kiện thuộc nhóm thiết bị đóng cắt mà NEWSUN phân phối từ nhiều hãng khác nhau, giúp bạn dễ chọn một cấu hình đồng bộ.

Liên hệ NEWSUN để chọn thiết bị chống rò phù hợp

Mỗi công trình có điều kiện tải và môi trường khác nhau nên việc chọn dòng rò, số cực và cách phân nhóm cần dựa trên bản vẽ thực tế. Hãy gọi hotline 0924.625.688 hoặc nhắn Zalo cùng số để kỹ sư của NEWSUN Group Vina hỗ trợ bạn rà soát sơ đồ tủ điện, đề xuất phương án chống giật và báo giá thiết bị.